Co zrobić, gdy wspólnik spółki działa na szkodę pozostałych wspólników?

Konflikt między wspólnikami zaczyna być poważnym problemem nie wtedy, gdy strony przestają się lubić, lecz wtedy, gdy zachowanie jednej z nich zaczyna wpływać na majątek spółki, możliwość podejmowania uchwał, dostęp do klientów, płynność finansową albo kontrolę nad przedsiębiorstwem. Wyprowadzanie kontraktów do innego podmiotu, blokowanie zgromadzeń, zawieranie niekorzystnych umów, ukrywanie dokumentów czy wykorzystywanie informacji spółki we własnym biznesie wymagają zupełnie innej reakcji niż zwykły spór o kierunek rozwoju firmy.

Pierwszym błędem jest zwykle zbyt szybkie przejście do wojny personalnej. Drugim — równie kosztownym — wielomiesięczne czekanie, aż sytuacja „sama się uspokoi”. W sporach wspólników czas ma znaczenie. Niektóre czynności trzeba zaskarżyć w określonych terminach, a dowody z komunikatorów, systemów księgowych, CRM-u czy poczty firmowej mogą zniknąć znacznie szybciej niż sam konflikt.

Trzeba też oddzielić trzy sytuacje. Wspólnik może szkodzić samej spółce, może naruszać prawa innych wspólników albo może robić jedno i drugie jednocześnie. Od tego zależy, czy właściwym narzędziem będzie kontrola dokumentów, zgromadzenie wspólników, zaskarżenie uchwały, roszczenie odszkodowawcze, odwołanie członka zarządu czy w końcu sądowe wyłączenie wspólnika.

Najpierw zabezpiecz fakty, a dopiero później wybieraj środek prawny

W praktyce określenie „działanie na szkodę wspólników” bywa używane zbyt szeroko. Sam fakt, że wspólnik głosuje inaczej, nie chce zgodzić się na inwestycję albo sprzeciwia się wypłacie dywidendy, jeszcze nie oznacza bezprawnego działania. Konflikt biznesowy trzeba przełożyć na konkretne zachowania, dokumenty i skutki finansowe.

Na początku warto sporządzić chronologię zdarzeń. Nie opis w rodzaju „od pół roku działa przeciwko nam”, ale zestawienie zawierające datę, czynność, dokument, osobę uczestniczącą i skutek.

Przykładowo:

• 12 maja — klient otrzymał ofertę od konkurencyjnej spółki powiązanej ze wspólnikiem;

• 18 maja — z rachunku spółki wykonano przelew bez uzasadnienia gospodarczego;

• 27 maja — wspólnik odmówił przekazania dokumentacji dotyczącej umowy;

• 4 czerwca — doszło do zawarcia umowy z podmiotem powiązanym na warunkach mniej korzystnych niż rynkowe;

• 20 czerwca — wspólnik wykorzystał bazę klientów spółki do sprzedaży we własnym przedsiębiorstwie.

Taki materiał daje znacznie więcej niż kilkadziesiąt stron emocjonalnej korespondencji.

Szczególnie istotne są umowa spółki, aktualny odpis KRS, księga udziałów, protokoły zgromadzeń, uchwały, umowy zawierane z podmiotami powiązanymi, faktury, wyciągi bankowe, korespondencja oraz dokumentacja księgowa. Jeżeli wspólnik pełni jednocześnie funkcję członka zarządu, trzeba przeanalizować również zakres jego reprezentacji i rzeczywiste decyzje podejmowane w imieniu spółki.

W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wspólnikowi przysługuje co do zasady indywidualne prawo kontroli. Może przeglądać księgi i dokumenty spółki, sporządzać bilans dla własnego użytku oraz żądać wyjaśnień od zarządu. Prawo to może być ograniczone w spółce, w której ustanowiono radę nadzorczą albo komisję rewizyjną, jeżeli przewiduje to umowa spółki.

Zarząd nie może jednak automatycznie zasłonić wszystkich dokumentów hasłem „tajemnica przedsiębiorstwa”. Odmowa jest dopuszczalna w ustawowo określonych sytuacjach, m.in. gdy istnieje uzasadniona obawa, że wspólnik wykorzysta informacje do celów sprzecznych z interesem spółki i wyrządzi przez to spółce znaczną szkodę.

Jeżeli dokumentów brakuje, trzeba działać szybko. Bez danych księgowych trudno później udowodnić nie tylko samą nieprawidłowość, lecz także wysokość szkody i związek między zachowaniem wspólnika a stratą spółki.

Nie należy natomiast zdobywać materiału dowodowego za wszelką cenę. Włamywanie się do prywatnej skrzynki pocztowej, przejmowanie cudzych haseł czy instalowanie oprogramowania śledzącego może stworzyć nowy problem prawny zamiast rozwiązać istniejący. Najlepszy dowód to nie ten najbardziej spektakularny, lecz taki, którego pochodzenia i autentyczności nie trzeba później tłumaczyć przez połowę procesu.

Uchwały, zgromadzenie i odwołanie z funkcji często działają szybciej niż pozew o wyłączenie wspólnika

Jeżeli osoba działająca przeciwko interesom spółki jest jednocześnie członkiem zarządu, pierwsze pytanie powinno brzmieć: czy problemem jest jej status wspólnika, czy dostęp do bieżącego zarządzania przedsiębiorstwem?

To ważne rozróżnienie. Wspólnika nie można po prostu „wyrzucić” ze spółki zwykłą uchwałą tylko dlatego, że większość utraciła do niego zaufanie. Członka zarządu można natomiast — z zastrzeżeniem treści umowy spółki i szczególnych okoliczności — odwołać uchwałą wspólników. Odebranie możliwości reprezentowania spółki może w niektórych sporach ograniczyć ryzyko w ciągu dni, podczas gdy proces o wyłączenie wspólnika trwa znacznie dłużej.

Wspólnicy mniejszościowi również nie są całkowicie pozbawieni narzędzi. W spółce z o.o. wspólnik lub wspólnicy reprezentujący co najmniej jedną dziesiątą kapitału zakładowego mogą co do zasady żądać zwołania nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników oraz umieszczenia określonych spraw w jego porządku. Umowa spółki może przewidywać niższy próg.

Przed zgromadzeniem trzeba jednak policzyć głosy, a nie tylko oceniać racje stron. Należy sprawdzić:

• liczbę udziałów i głosów każdego wspólnika,

• czy udziały są uprzywilejowane,

• jakie większości przewiduje umowa spółki,

• czy dla danej decyzji potrzebna jest większość zwykła, kwalifikowana lub zgoda określonego wspólnika,

• czy istnieją postanowienia dotyczące umorzenia udziałów, zakazu konkurencji albo deadlocku,

• kto rzeczywiście może reprezentować spółkę przy sporze z członkiem zarządu.

Szczególnie niebezpieczne jest podejmowanie „odwetowych” uchwał bez sprawdzenia ich zgodności z prawem i umową spółki. Uchwała sprzeczna z umową spółki albo dobrymi obyczajami, która jednocześnie godzi w interes spółki lub ma na celu pokrzywdzenie wspólnika, może zostać zaskarżona w drodze powództwa o jej uchylenie.

Termin jest krótki: co do zasady miesiąc od dnia otrzymania wiadomości o uchwale, nie później jednak niż sześć miesięcy od dnia jej podjęcia.

Jeżeli uchwała jest sprzeczna z ustawą, możliwe jest powództwo o stwierdzenie jej nieważności. Prawo do wniesienia takiego pozwu co do zasady wygasa po sześciu miesiącach od otrzymania wiadomości o uchwale, jednak nie później niż po trzech latach od dnia jej podjęcia.

To jeden z powodów, dla których bierne obserwowanie konfliktu przez kilka miesięcy jest złym pomysłem. Po upływie terminów procesowych sytuacja może stać się znacznie trudniejsza, nawet jeżeli merytorycznie zastrzeżenia do działania drugiego wspólnika były zasadne.

Nie każdą szkodliwą decyzję trzeba też od razu kierować do prokuratury. Odpowiedzialność karna jest osobnym torem i wymaga spełnienia ustawowych znamion konkretnego przestępstwa. Przy poważnych nadużyciach majątkowych może mieć znaczenie m.in. art. 296 Kodeksu karnego dotyczący nadużycia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę zajmującą się sprawami majątkowymi albo działalnością gospodarczą innego podmiotu. Zawiadomienie karne nie powinno jednak służyć jako narzędzie nacisku negocjacyjnego w zwykłym sporze właścicielskim.

Kiedy wyłączenie wspólnika i odszkodowanie mają rzeczywiście sens

Najdalej idącym rozwiązaniem w spółce z o.o. jest sądowe wyłączenie wspólnika. Nie jest to jednak odpowiednik wypowiedzenia umowy pracownikowi. Sąd nie usuwa wspólnika dlatego, że relacje są złe albo pozostali właściciele wolą prowadzić biznes bez niego.

Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych sąd może z ważnych przyczyn dotyczących danego wspólnika orzec jego wyłączenie na żądanie wszystkich pozostałych wspólników, jeżeli udziały wspólników domagających się wyłączenia stanowią więcej niż połowę kapitału zakładowego. Umowa spółki może przyznać możliwość wystąpienia z takim powództwem mniejszej liczbie wspólników, pod warunkiem że posiadają oni więcej niż połowę kapitału.

W praktyce za ważne przyczyny mogą zostać uznane między innymi trwałe działania godzące w interes spółki, prowadzenie działalności konkurencyjnej, poważne naruszenia lojalności, permanentne paraliżowanie działalności przedsiębiorstwa czy konflikt tak głęboki, że dalsze funkcjonowanie spółki w dotychczasowym składzie staje się bardzo utrudnione albo niemożliwe. Nie istnieje jednak zamknięta lista zachowań automatycznie prowadzących do wyłączenia.

To ważne ograniczenie. Sam brak zaufania nie daje gwarancji wygranej. Trzeba wykazać, jakie konkretne zachowania pozwanego przekładają się na funkcjonowanie spółki.

Wraz z pozwem można rozważyć wniosek o zabezpieczenie. Sąd może z ważnych powodów zawiesić pozwanego wspólnika w wykonywaniu jego praw udziałowych na czas trwania procesu. W konfliktach, w których każde kolejne zgromadzenie prowadzi do dalszego paraliżu, zabezpieczenie może mieć większe znaczenie praktyczne niż samo przyszłe orzeczenie końcowe.

Wyłączenie ma również wyraźny wymiar finansowy. Udziały wyłączonego wspólnika muszą zostać przejęte przez pozostałych wspólników albo osoby trzecie. Cenę ustala sąd na podstawie rzeczywistej wartości udziałów w dniu doręczenia pozwu. Nie można więc zakładać, że skonfliktowany wspólnik odejdzie ze spółki za wartość nominalną udziałów, np. 50 czy 100 zł za udział, jeżeli realna wartość biznesu jest wielokrotnie wyższa.

Sąd określa termin zapłaty ceny przejęcia wraz z odsetkami liczonymi od dnia doręczenia pozwu. Jeżeli cena nie zostanie zapłacona albo złożona do depozytu sądowego w wyznaczonym terminie, orzeczenie o wyłączeniu stanie się bezskuteczne. Przed wniesieniem pozwu trzeba więc sprawdzić nie tylko dowody, ale także możliwość sfinansowania przejęcia udziałów.

Sama opłata sądowa od pozwu o wyłączenie wspólnika wynosi obecnie 5 000 zł. Taka sama opłata stała dotyczy m.in. pozwu o uchylenie uchwały wspólników lub stwierdzenie jej nieważności. Do tego w rozbudowanym sporze mogą dojść koszty pełnomocników, opinii biegłych i wyceny przedsiębiorstwa.

Osobną kwestią jest naprawienie szkody wyrządzonej spółce. Jeżeli osoba będąca członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem przez bezprawne działanie lub zaniechanie wyrządziła spółce szkodę, mogą powstać podstawy odpowiedzialności odszkodowawczej na gruncie Kodeksu spółek handlowych.

Gdy spółka sama nie wystąpi z powództwem o naprawienie wyrządzonej jej szkody przez rok od ujawnienia czynu, każdy wspólnik może, przy spełnieniu ustawowych warunków, wytoczyć powództwo na rzecz spółki. Nie oznacza to wypłaty pieniędzy bezpośrednio pokrzywdzonemu wspólnikowi — dochodzona szkoda jest szkodą spółki.

Roszczenie o naprawienie szkody przewidziane w tych przepisach przedawnia się zasadniczo po trzech latach od dnia, w którym spółka dowiedziała się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia, a niezależnie od tego nie później niż po dziesięciu latach od zdarzenia wyrządzającego szkodę.

Trzeba przy tym uważać na różnicę pomiędzy stratą spółki a osobistą stratą wspólnika. Spadek wartości udziałów wynikający z uszczuplenia majątku spółki nie zawsze oznacza, że wspólnik może żądać tej samej kwoty bezpośrednio dla siebie. Konstrukcja roszczenia musi odpowiadać temu, czy uszczerbek poniosła spółka, konkretny wspólnik, czy oba te podmioty na różnych podstawach.

Nieco inaczej wygląda sytuacja w spółkach osobowych. Przykładowo wspólnik spółki jawnej ma ustawowy obowiązek powstrzymywania się od działalności sprzecznej z interesami spółki, a bez zgody pozostałych wspólników nie może prowadzić interesów konkurencyjnych w zakresie określonym przez KSH. W razie naruszenia zakazu konkurencji można żądać m.in. wydania spółce uzyskanych korzyści albo naprawienia szkody. Terminy są tutaj krótsze: takie roszczenia przedawniają się po sześciu miesiącach od dnia, w którym pozostali wspólnicy dowiedzieli się o naruszeniu, nie później niż po trzech latach.

Dlatego przed wyborem środka prawnego trzeba ustalić formę prawną spółki. Mechanizm właściwy dla spółki z o.o. nie może zostać automatycznie przeniesiony na spółkę cywilną, jawną czy komandytową.

W sporach dotyczących wyłączenia wspólnika, odpowiedzialności członków zarządu czy zaskarżania uchwał istotne jest też prawidłowe ustalenie stron procesu, terminów i sposobu reprezentacji spółki. Więcej na ten temat na stronie: adwokaci Tarnowskie Góry.

FAQ — najczęstsze pytania wspólników

Czy większościowy wspólnik może po prostu usunąć mniejszościowego wspólnika ze spółki z o.o.?
Nie. Samo posiadanie większości udziałów nie pozwala dowolnie odebrać drugiej osobie jej udziałów. Sądowe wyłączenie wspólnika wymaga spełnienia przesłanek z KSH, w szczególności wystąpienia ważnych przyczyn dotyczących tego wspólnika. Oddzielną możliwość może dawać umorzenie udziałów, ale tylko na zasadach wynikających z ustawy i umowy spółki.

Czy działalność konkurencyjna zawsze wystarczy do wyłączenia wspólnika?
Nie automatycznie. Jest to jednak jedna z okoliczności, która może mieć duże znaczenie, zwłaszcza gdy wspólnik przejmuje klientów, wykorzystuje informacje handlowe spółki, kieruje kontrakty do własnego podmiotu albo powoduje wymierną szkodę. Liczy się rzeczywisty charakter działalności i jej wpływ na spółkę.

Czy można zablokować wspólnikowi głosowanie jeszcze przed zakończeniem procesu?
W sprawie o wyłączenie wspólnika sąd może z ważnych powodów udzielić zabezpieczenia polegającego na zawieszeniu go w wykonywaniu praw udziałowych. Nie następuje to jednak automatycznie po wniesieniu pozwu. Trzeba odpowiednio uzasadnić potrzebę zabezpieczenia.

Ile wynosi opłata od pozwu o wyłączenie wspólnika?
Opłata stała wynosi 5 000 zł. Trzeba jednak doliczyć potencjalne koszty reprezentacji procesowej, opinii biegłego i wyceny udziałów. W sporze dotyczącym przedsiębiorstwa o dużej wartości właśnie wycena i materiał dowodowy często generują większy problem niż sama opłata od pozwu.

Czy pokrzywdzony wspólnik może żądać odszkodowania bezpośrednio dla siebie?
To zależy od tego, kto poniósł szkodę. Jeżeli pieniądze wyprowadzono ze spółki, zasadniczym poszkodowanym jest spółka. Jeżeli natomiast zachowanie naruszyło bezpośrednio majątek lub konkretne prawo określonego wspólnika, podstawę roszczenia trzeba oceniać oddzielnie. Nie można automatycznie utożsamiać szkody spółki ze szkodą jej właściciela.

Co zrobić, gdy wspólnik jednocześnie jest członkiem zarządu i ma dostęp do rachunku bankowego?
Najpierw trzeba ustalić zasady reprezentacji spółki, dostęp do bankowości, pełnomocnictwa i możliwość odwołania członka zarządu. Jeżeli zagrożenie dotyczy bieżących przelewów i nowych zobowiązań, samo przygotowywanie pozwu o wyłączenie wspólnika może być zbyt wolne. Priorytetem jest ograniczenie możliwości powstawania kolejnych szkód zgodnie z prawem i umową spółki.

Czy konflikt 50/50 da się rozwiązać przez wyłączenie jednego wspólnika?
To jeden z trudniejszych układów. Przy klasycznej konstrukcji z art. 266 KSH wspólnicy żądający wyłączenia muszą dysponować więcej niż połową kapitału zakładowego, dlatego układ dwóch wspólników mających po 50% udziałów wymaga dokładnej analizy umowy spółki i innych dostępnych instrumentów. W praktyce właśnie spółki 50/50 bez mechanizmów rozwiązywania pata należą do najbardziej konfliktogennych konstrukcji.

Czy przed pozwem trzeba wysłać wspólnikowi wezwanie?
Nie istnieje jedna uniwersalna zasada nakazująca wysłanie takiego pisma przed każdym typem sporu korporacyjnego. Wezwanie może jednak uporządkować stanowiska, zabezpieczyć dowód wiedzy drugiej strony o naruszeniu i czasami zakończyć spór bez procesu. Nie powinno zastępować działania, gdy biegnie krótki termin na zaskarżenie uchwały.

Pierwsze działanie powinno więc być bardzo konkretne: weź umowę spółki, aktualny KRS, księgę udziałów oraz dokumenty dotyczące spornych transakcji i ustal, czy zagrożenie wynika przede wszystkim z praw wspólnika, czy z funkcji członka zarządu. Jeżeli dana osoba nadal może podpisywać umowy, wykonywać przelewy lub podejmować decyzje operacyjne w imieniu spółki, najpierw trzeba ograniczyć ryzyko dalszej szkody. Dopiero potem należy decydować, czy właściwą drogą będzie uchwała, roszczenie odszkodowawcze, zaskarżenie podjętej uchwały czy pozew o wyłączenie wspólnika.